Από τη Λευκωσία στους αρχαίους Λεδρούς: Το ερευνητικό πρόγραμμα Ledra

• Το διετές ερευνητικό πρόγραμμα Ledra, με τίτλο “From Nicosia to ancient Ledroi: Illuminating the historicity of a modern capital through the interdisciplinary study of the regional pottery production during the 1^st millennium BC” υλοποιείται στην Ερευνητική Μονάδα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, σε συνεργασία με το Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου (2025-2027, EXCELLENCE/0524/0200). Συντονίστρια είναι η Δρ Άννα Γεωργιάδου, η οποία μαζί με τη Δρ Μαρία Δικωμίτου-Ηλιάδου αποτελούν τις κύριες ερευνήτριες του έργου. Από το Πανεπιστήμιο Κύπρου συμμετέχουν ως επιστημονικοί συνεργάτες ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Γιώργος Παπασάββας και ο καθηγητής στις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες Απόστολος Σαρρής. Η ερευνητική ομάδα συμπληρώνεται από τη Δρ Δέσποινα Πηλείδου, πρώην Έφορο Αρχαιοτήτων του Τμήματος Αρχαιοτήτων και ανασκαφέα της αρχαίας θέσης στον Λόφο Αγίου Γεωργίου-ΠΑ.ΣΥ.Δ.Υ, καθώς και από την κα Ευτυχία Ζαχαρίου, υφιστάμενη Έφορο Αρχαιοτήτων, εκπροσωπώντας το Τμήμα Αρχαιοτήτων, τον βασικό εταίρο του έργου. Το Ledra συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και την Κυπριακή Δημοκρατία, μέσω του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας  (ΙδΕΚ).

  Το πρόγραμμα φέρνει στο προσκήνιο τους αρχαίους Λεδρούς με στόχο να διαφωτίσει διάφορες πτυχές του ιστορικού παρελθόντος της Λευκωσίας κατά την 1η χιλιετία π.Χ. Βασικό εργαλείο αποτελεί η μελέτη του υλικού πολιτισμού, και συγκεκριμένα η διεπιστημονική ανάλυση της κεραμικής παραγωγής από τον εκτενή οικισμό στον Λόφο του Αγίου Γεωργίου-ΠΑ.ΣΥ.Δ.Υ, στην καρδιά της σύγχρονης πρωτεύουσας. Η θέση ανασκάφηκε από τη Δρα Δέσποινα Πηλείδου από το 1996 ως και το 2010 για λογαριασμό του Τμήματος Αρχαιοτήτων Κύπρου.

  Ο οικισμός διέθετε ποικίλες βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, όπως μεταλλουργίας, παραγωγής υφαντών και διαφόρων πήλινων προϊόντων, αλλά και αγροτικής παραγωγής, όπως ελαιόλαδου και λιναριού. Σημαντικά ευρήματα της θέσης εκτίθενται στο ειδικά διαμορφωμένο από το Τμήμα Αρχαιοτήτων Μουσείο των Λεδρών εντός του αρχαιολογικού χώρου. Τα αποτελέσματα των ανασκαφών έχουν επιτρέψει τη συσχέτιση του οικισμού κατά την Κυπρο-Αρχαϊκή και Κυπρο-Κλασική εποχή (8^ος-4^ος αι. π.Χ.) με την πόλη-βασίλειο των Λεδρών, η υπόσταση της οποίας, παραμένει δυσνόητη στην έρευνα. Κατά την Ελληνιστική περίοδο (3^ος-1^ος αι. π.Χ.), εξελίχθηκε σε ακμάζον αστικό κέντρο, το οποίο περιέπεσε σε παρακμή και εγκαταλείφθηκε κατά τη Ρωμαϊκή εποχή.

  Το έργο Ledra αξιοποιεί νέες μεθόδους κεραμολογικής μελέτης και εφαρμοσμένων επιστημών για αναλύσεις πηλών και τεκμηρίωση της κεραμικής τεχνολογίας (πετρογραφικές και χημικές αναλύσεις) με στόχο την ταύτιση και  τον προσδιορισμό της τοπικής κεραμικής παραγωγής των Λεδρών.  Συνεργάτες στο έργο για τις επιστημονικές αναλύσεις είναι το εργαστήριο Fitch της Βρετανικής Σχολής Αθηνών καθώς και το Ινστιτούτο Κύπρου. Η διεπιστημονική προσέγγιση του έργου έγκειται στη συγκριτική ανάλυση υλικού από άλλες θέσεις της 1ης χιλιετίας π.Χ. που έχουν εντοπιστεί στην ευρύτερη περιοχή της Λευκωσίας.

  Τα πολυάριθμα κεραμικά σύνολα από τον οικισμό στον Λόφο του Αγίου Γεωργίου εξετάζονται συγκριτικά με την κεραμική που προέρχεται από σύγχρονες με αυτόν νεκροπόλεις. Συστάδες τάφων ανασκάφηκαν από το Τμήμα Αρχαιοτήτων σε διάφορα σημεία στην περιοχή των Αγίων Ομολογητών και της Ακρόπολης, στο κέντρο της Λευκωσίας, ενώ λιγότεροι τάφοι έχουν μέχρι σήμερα εντοπιστεί στην «εντός των τειχών» πόλη (παλαιά Λευκωσία). Παρότι οι  θέσεις των νεκροπόλεων αυτών δεν έχουν διασωθεί λόγω της αστικής ανάπτυξης, τα ευρήματά τους, κατά το πλείστον κεραμικά, φυλάσσονται στο Κυπριακό Μουσείο, στη Λευκωσία, και για πρώτη φορά πρόκειται να εξετασθούν στο σύνολό τους.

  Η μελέτη εστιάζει, τέλος, σε ένα ιερό, ενσωματώνοντας κεραμικό υλικό από το Νυμφαίο στη θέση Καφίζιν. Το σπήλαιο-ιερό, σε λόφο στα προάστια της Αγλαντζιάς, βρίσκεται εντός της ζώνης κατάπαυσης του πυρός (Πράσινη Γραμμή) και δεν είναι προσβάσιμο. Το Νυμφαίο, χρονολογούμενο στην Ελληνιστική περίοδο, έχει αποδώσει ένα εντυπωσιακό σύνολο αγγείων με επιγραφές σε αλφαβητική και κυπροσυλλαβική γραφή, τα οποία φυλάσσονται στο Κυπριακό Μουσείο. Πρόκειται για αγγεία-αναθήματα στη θεά Νύμφη και αποτελούν τεκμήρια εξαιρετικής σημασίας για την έρευνα, ανοίγοντας ένα παράθυρο στην κοινωνία, την οικονομία και τη λατρεία στην ύπαιθρο της Ελληνιστικής Κύπρου.

  Ορισμένα από αυτά είναι αναθήματα κεραμέων· για πρώτη φορά στη μακραίωνη πορεία της κεραμικής τέχνης, ο Κύπριος κεραμέας εμφανίζεται ονομαστικά πάνω σε κεραμικά έργα. Πέραν των ονομάτων κεραμέων, ένα σημαντικό σύνολο επιγραφών στα αγγεία αποκαλύπτει ονομασίες που σχετίζονται με το σχήμα και τη χρήση των ίδιων των αγγείων. Οι σπάνιες και μοναδικές αυτές επιγραφικές πληροφορίες αποτελούν πολύτιμα δεδομένα για τη μελέτη της κεραμικής παραγωγής, τα οποία θα  αξιοποιηθούν στο πλαίσιο του έργου Ledra.

  Η μεγάλης κλίμακας συγκριτική μελέτη κεραμικών συνόλων από οικιστικά, ταφικά και λατρευτικά περιβάλλοντα στην ευρύτερη περιοχή της Λευκωσίας βασίζεται σε ενδελεχή κεραμολογική μελέτη, η οποία περιλαμβάνει μακροσκοπικές περιγραφές της κεραμικής ύλης, τυπολογική ανάλυση των αγγείων,  χρονολόγηση και καταγραφή μορφολογικών και διακοσμητικών στοιχείων σε μια εξειδικευμένη βάση δεδομένων. Τα στοιχεία αυτά θα συνδυαστούν με στοχευμένες πετρογραφικές και χημικές αναλύσεις κεραμικών δειγμάτων (μέσω φασματοσκοπίας φθορισμού ακτίνων Χ με διασπορά μήκους κύματος, WD-XRF). Απώτερος στόχος της διεπιστημονικής εξέτασης της τοπικής κεραμικής παραγωγής είναι ο προσδιορισμός και κατανόηση της πολιτισμικής ταυτότητας, της κοινωνικο-οικονομικής οργάνωσης και πιθανής διάρθρωσης της περιφέρειας των Λεδρών, καθώς και η μελέτη των διασυνδέσεων και συσχετισμών με άλλες πόλεις του νησιού, τουλάχιστον από τον 8^ο έως και τον 1^ο αι. π.Χ.

  Η πρωτοποριακή διεπιστημονική μεθοδολογία του έργου συνίσταται επίσης στη χρήση ψηφιακών εφαρμογών στα εργαστήρια της Ερευνητικής Μονάδας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου. Μέσω της χαρτογράφησης με τη χρήση συστημάτων γεωγραφικών πληροφοριών (GIS) θα αποτυπωθούν όλες η υπό μελέτη θέσεις (οικισμός, τάφοι, ιερό) στη σημερινή Λευκωσία, προσφέροντας μια δυναμική απεικόνιση της εξέλιξης της κατοίκησης και της οργάνωσης της πόλης κατά τις διαφορετικές περιόδους της 1^ης χιλιετίας π.Χ. Παράλληλα, θα παραχθούν τρισδιάστατες απεικονίσεις αγγείων που φυλάσσονται στις αποθήκες του Κυπριακού Μουσείου και προέρχονται είτε από τις νεκροπόλεις κάτω από τη σύγχρονη πρωτεύουσα, είτε από το απειλούμενο από εγκατάλειψη Νυμφαίο στο Καφίζιν.

  Τα αποτελέσματα αυτής της πολυδιάστατης έρευνας θα εμπλουτίσουν ουσιαστικά τις γνώσεις μας για την αρχαιολογία και ιστορία της Λευκωσίας. Παράλληλα, μέσω της συνεργασίας με το Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου, το έργο Ledra αποσκοπεί να συμβάλει στην προστασία, ανάδειξη και προβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς της κυπριακής πρωτεύουσας. Η δημοσίευση και διάχυση των αποτελεσμάτων του έργου δεν θα περιοριστεί στην επιστημονική κοινότητα, αλλά θα είναι προσβάσιμη και στο ευρύ κοινό μέσα από ποικίλες δράσεις, όπως εκπαιδευτικά προγράμματα, ξεναγήσεις και ειδικές παρουσιάσεις στο Μουσείο των Λεδρών.

  Περισσότερες πληροφορίες για το έργο: https://www.ucy.ac.cy/ledra/