Συνέντευξη με την Καθηγήτρια Ελένη Λοΐζου: Η παιδαγωγική του παιχνιδιού στο επίκεντρο του ακαδημαϊκού έργου

• Όταν το παιχνίδι αποκτά θέση στο Αναλυτικό Πρόγραμμα και γίνεται αντικείμενο ευρωπαϊκής συνεργασίας, πανεπιστημιακής διδασκαλίας και διεθνούς έκδοσης, τότε  πρόκειται για καταλυτική υπόθεση. Μέσα από το έργο της Ελένης Λοΐζου, η προσχολική εκπαίδευση συνδέεται με καινοτομία, επιμόρφωση και θεσμική αλλαγή — από το Πανεπιστημιακό Νηπιαγωγείο μέχρι το πρώτο εξ αποστάσεως μεταπτυχιακό του Πανεπιστημίου Κύπρου.

  
  Συνέντευξη με την Καθηγήτρια Ελένη Λοΐζου

  Συνέντευξη: Ιωάννα Τσιουτσιούμη, Γραφείο Επικοινωνίας, Πανεπιστημίου Κύπρου

   

  1. Η δημόσια προσχολική εκπαίδευση επανέρχεται στην πολιτική και επιστημονική συζήτηση, τόσο ως δικαίωμα όσο και ως αναπτυξιακή επένδυση. Γιατί έχουν σημασία οι πρώιμες δεξιότητες και ποιες είναι οι βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των προγραμμάτων προσχολικής ηλικίας στη σχολική ετοιμότητα και τη μετέπειτα ζωή των παιδιών;

  Οι πρώτες σχολικές εμπειρίες των παιδιών θέτουν τη βάση για τη μετέπειτα προσωπική  αλλά και ακαδημαϊκή ζωή καθώς δίνουν ευκαιρίες στα παιδιά να αναπτυχθούν ολόπλευρα, γνωστικά, κοινωνικο-συναισθηματικά και κινητικά, αλλά και να μάθουν έννοιες, να αναπτύξουν δεξιότητες και στάσεις. Η προσχολική εκπαίδευση αποτελεί τον θεμέλιο λίθο μιας μελλοντικής κοινωνίας αφού  τα παιδιά αποτελούν το μέλλον. Με  κατάλληλες και ποιοτικές αναπτυξιακές και μαθησιακές εμπειρίες κατά την προσχολική ηλικία το κράτος επενδύει στη διαμόρφωση μιας υγειούς κοινωνίας. Παρόλα αυτά είναι ζωτικής σημασίας να θυμόμαστε ότι ο κάθε άνθρωπος, όπως και το κάθε παιδί, έχει ένα παρελθόν, παρόν και μέλλον. Γι’ αυτό το λόγο δεν πρέπει μόνο να σκεφτόμαστε κατά βάση την ετοιμότητα των παιδιών για τα επόμενα βήματα τους αλλά με γνώμονα το παρελθόν τους, να δομούμε το παρόν τους με το βλέμμα προς το μέλλον.  Ένα μοντέλο παιδαγωγικής το οποίο αξιοποιούμε στο Πανεπιστημιακό σχολείο καθώς τόσο στις τάξεις των βρεφών αλλά και στο νηπιαγωγείο οι εκπαιδευτικοί αξιοποιούν τις προηγούμενες εμπειρίες των παιδιών, σε συνεργασία με την οικογένεια τους, για να δομήσουν τις δημιουργικές εκπαιδευτικές δράσεις του παρόντος θέτοντας τα θεμέλια για τη μετέπειτα πορεία τους. 

   

  2. Η βρεφική περίοδος αποτελεί κρίσιμο αναπτυξιακό παράθυρο. Μιλήστε μας για τη δουλειά που γίνεται στο Βρεφοκομικό Σταθμό του Πανεπιστήμιου Κύπρου (ΠΚ).

  Στο βιβλίο μου «Βασικές αρχές της παιδαγωγικής των βρεφών» επισημαίνω ότι τα βρέφη δεν σταθμεύονται άρα θα πρέπει να αναφερόμαστε σε κέντρα φροντίδας και εκπαίδευσης (ΚΕΦΕ) και όχι βρεφικούς σταθμούς. Οι ποιοτικές μαθησιακές και αναπτυξιακές πρώτες εμπειρίες στηρίζουν τα βρέφη να αναπτυχθούν ολόπλευρα, να αφεθούν και να μάθουν διαμορφώνοντας το μαθησιακό προφίλ τους και την προσωπικότητα τους.  Στο ΚΕΦΕ λοιπόν του ΠΚ αξιοποιούνται ποιοτικές και κατάλληλες πρακτικές καθώς οι εκπαιδευτικοί δομούν τις εμπειρίες των βρεφών στη βάση των αναπτυξιακών τους αναγκών και υποστηρίζουν τις εξελισσόμενες δεξιότητες τους. Η φροντίδα γίνεται αντικείμενο εκπαίδευσης και αξιοποιούνται συγκεκριμένες μέθοδοι οργάνωσης των μαθησιακών εμπειριών των βρεφών με αφορμή τις ατομικές τους ανάγκες σ’ ένα πλαίσιο κοινωνικής συνύπαρξης.

  3. Σε μια περίοδο που οι γονείς αναζητούν διαφάνεια και εμπιστοσύνη στις μονάδες προσχολικής φροντίδας, πώς μπορεί να διασφαλιστεί η ποιότητα τόσο στην εκπαιδευτική πράξη όσο και στις δομές φροντίδας για παιδιά 0–6 ετών;

  Η ποιότητα στην εκπαίδευση και φροντίδα των παιδιών υπήρξε πάντα και αποτελεί μέρος της επιστήμης της παιδαγωγικής. Αποτελεί αδήριτη ανάγκη για την κατάλληλη λειτουργία των σχολικών μονάδων, είτε αυτά είναι κέντρα φροντίδας και εκπαίδευσης (για ηλικίες 0-3), είτε είναι νηπιαγωγεία (για ηλικίες 3-6), ιδιωτικά, κοινοτικά ή δημόσια. Η κατάλληλη εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, η σωστή αναλογία εκπαιδευτικών/παιδιών, οι κατάλληλες δομές και υπηρεσίες για ΟΛΑ τα παιδιά,  οι κατάλληλες συνθήκες εργασίας, όπως τα ωράρια και οι μισθοί αποτελούν βασικά στοιχεία που πρέπει να απασχολούν όλους, γονείς, εκπαιδευτικούς, εργοδότες και φυσικά το κράτος. Οι κατάλληλες πολιτικές αλλά και ενέργειες από το κράτος (π.χ. γονική άδεια, δημιουργία δημόσιων κέντρων φροντίδας και εκπαίδευσης, συχνή επιτήρηση δομών και αξιολόγηση εκπαιδευτικών), οι σωστές συλλογικές εργασιακές συμβάσεις, αλλά και οι απαιτήσεις/ προσδοκίες από τους γονείς μπορούν να αποτελέσουν τον μοχλό για τη διασφάλιση της ποιότητας.

  4. Το παιχνίδι αποτελεί παγκόσμιο χαρακτηριστικό της παιδικής ηλικίας. Στο ευρωπαϊκό έργο EDUPLAY, το οποίο συντονίζετε, προτείνεται ως κεντρικό εργαλείο επιμόρφωσης νηπιαγωγών. Ποια είναι τα κύρια οφέλη του παιχνιδιού για την ανάπτυξη των παιδιών και πώς μεταφράζονται σε εκπαιδευτική πράξη;

  Το Ευρωπαϊκό πρόγραμμα EDUPLAY είναι μια κοινοπραξία 6 εταίρων από 5 ευρωπαϊκές χώρες: Κύπρο, Ελλάδα, Πορτογαλία, Ολλανδία και Λιθουανία.  Στόχος είναι η προώθηση της υψηλής ποιότητας  Προσχολικής αγωγής και εκπαίδευσης μέσω της παιδαγωγικής του παιχνιδιού.  Υλοποιείται με τη συγχρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Εκτελεστικού Οργανισμού Εκπαίδευσης και Πολιτισμού στο πλαίσιο της πρόσκλησης Erasmus+ Teacher Academies 2024 με προϋπολογισμό €1 183 924.00.  Το παιχνίδι αποτελεί μια ουσιαστική και αποτελεσματική μορφή οργάνωσης της μάθησης που συνάδει με τον τρόπο που αναπτύσσονται και μαθαίνουν τα παιδιά. Για να είναι αποτελεσματική η εφαρμογή του θα πρέπει να γίνεται η κατάλληλη εκπαίδευση των εκπαιδευτικών και γι’ αυτό σ ’ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο, διακεκριμένοι ερευνητές και μελετητές του παιχνιδιού στη βάση ερευνητικών δεδομένων, έχουμε δομήσει ένα πρόγραμμα επιμόρφωσης, εκπαίδευσης και εφαρμογής του παιχνιδιού για εν δυνάμει αλλά και εν ενεργεία εκπαιδευτικούς με ανταλλαγές ιδεών και πρακτικών εφαρμογών. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα θα προσφέρει μια σειρά από μαθήματα επαγγελματικής ανάπτυξης σε εν ενεργεία εκπαιδευτικούς, αλλά και σεμινάρια για εν δυνάμει εκπαιδευτικούς, καθώς και διάφορες παιδαγωγικές δράσεις για γονείς και παιδιά. Με την ολοκλήρωση του προγράμματος θα προταθεί σχετική πολιτική στα Υπουργεία Παιδείας των χωρών που συμμετέχουν αλλά και θα δημιουργηθούν τα απαραίτητα εργαλεία για την εφαρμογή, αλλά και την επιστημονική μελέτη της παιδαγωγικής του παιχνιδιού.

  5. Η ενσωμάτωση του παιχνιδιού στο επίσημο Αναλυτικό Πρόγραμμα της Προσχολικής Εκπαίδευσης αποτέλεσε σημαντική θεσμική τομή. Πώς κατακτήθηκε αυτή η αλλαγή, και πώς συνδέεται με τις προσπάθειες συνεργασίας ανάμεσα στα πανεπιστημιακά προγράμματα και τα δημόσια νηπιαγωγεία;

  Στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης που οργάνωσε το Υπουργείο Παιδείας, Νεολαίας και Αθλητισμού (ΥΠΑΝ) το 2009 δόθηκε η ευκαιρία στην ομάδα αναθεώρησης του Αναλυτικού Προγράμματος Προσχολικής Εκπαίδευσης που συντόνιζα να εστιάσει σε ουσιαστικές αλλαγές στο συγκεκριμένο κείμενο. Η δομή του κειμένου αλλά και το παιχνίδι ως μορφή οργάνωσης της μάθησης ήταν οι βασικότερες αλλαγές.

  Με την στήριξη της Επιστημονικής Επιτροπής της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης δομήσαμε το Αναλυτικό Πρόγραμμα Προσχολικής με τρόπο που συνάδει με την παιδαγωγική της προσχολικής ηλικίας, σε άξονες, επιδιώξεις,  πλαίσιο επιδιώξεων και ενδεικτικές πρακτικές. Επιπλέον εντάξαμε το παιχνίδι ως μια ξεχωριστή

  μορφή οργάνωσης της μάθησης προτείνοντας συγκεκριμένα είδη παιχνιδιού καθώς και πρακτικές εφαρμογές συνδυάζοντας τις με τις δεξιότητες, έννοιες και στάσεις που αναμένονται να αναπτύξουν τα παιδιά στο νηπιαγωγείο.  Ταυτόχρονο στο Τμήμα Επιστημών της Αγωγής στο  Πρόγραμμα Σπουδών των Νηπιαγωγών γίνεται αναφορά στο παιχνίδι σε διάφορα μαθήματα και επιπλέον προσφέρεται το μάθημα ΕΠΑ369: Παιχνίδι: Μάθηση και Ανάπτυξη που εστιάζει πολύ συγκεκριμένα στην παιδαγωγική του παιχνιδιού. Επίσης με την ακαδημαϊκή εποπτεία του Πανεπιστημιακού Σχολείου μπαίνουν σε εφαρμογή όλες οι νέες προτάσεις του ΑΠΠ προσφέροντας στα παιδιά καινοτόμες και ξεχωριστές εμπειρίες, δίνοντας μας ευκαιρίες αναστοχασμού σε όλα τα επίπεδα.  Επιπλέον σε συνεργασία με το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο προσφέρουμε σεμινάρια για το παιχνίδι, τόσο εγώ, όσο και οι διδακτόρισσες μου που μελέτησαν το παιχνίδι στο συγκείμενο του νηπιαγωγείου. Τέλος με τη στενή συνεργασία που έχουμε με το ΥΠΑΝ υποστηρίζουμε την εφαρμογή της παιδαγωγικής του παιχνιδιού μέσα από διάφορες δράσεις με τις  Επιθεωρήτριες του νηπιαγωγείου.

  6. Το χιούμορ είναι ένα στοιχείο που αναδύεται ήδη από τη βρεφική ηλικία και αποτελεί σταθερό ερευνητικό σας ενδιαφέρον. Τι γνωρίζουμε σήμερα για την ανάπτυξη του χιούμορ στα παιδιά και ποια η σημασία του στην εκπαίδευση;

  Το χιούμορ είναι μια από τις κύριες ερευνητικές μου θεματικές αφού αποτελούσε και το αντικείμενο της διδακτορικής μου διατριβής. Μελετώντας το χιούμορ στην βρεφική περίοδο φαίνεται να επικρατούν δύο θεωρίες που συνάδουν με και φανερώνουν τις αναπτυξιακές δεξιότητες των βρεφών. Η μια αφορά τη Θεωρία της Ασυμφωνίας όπου τα βρέφη, αναγνωρίζοντας την ύπαρξη σχημάτων, συνειδητά τα παραβιάζουν (π.χ. αγγίζοντας τη μύτη τους λέγοντας αυτί) και τη Θεωρία της Ενδυνάμωσης κατά την οποία τα βρέφη σκόπιμα ή τυχαία παραβιάζουν κανόνες (π.χ. ρίχνουν το ποτήρι του νερού τους στο πάτωμα και κοιτάνε τον ενήλικα χαμογελώντας). Η έρευνα μου για το χιούμορ προχώρησε στις ηλικίες των παιδιών του νηπιαγωγείου και οι δύο αυτές Θεωρίες επιβεβαιώθηκαν αλλά και επεκτάθηκαν με νέες θεματικές. Ξεχωρίζει, και από τη βιβλιογραφία, η σκατολογία κατά την οποία τα παιδιά αναφέρονται (σχολιάζοντας ή ζωγραφίζοντας) σε θέματα που έχουν να κάνουν με στοιχεία της τουαλέτας και γελάνε (π.χ. ένα παιδί ζωγράφισε ένα πουλάκι να κάνει πολύχρωμα κακά).  Σε γενικές γραμμές το χιούμορ που παράγουν ή απολαμβάνουν τα παιδιά του νηπιαγωγείου αναδεικνύουν τις νοητικές αλλά και τις κοινωνικές τους δεξιότητες σ’ ένα πλαίσιο ευεξίας. Η ευελεξία αξιοποίησης ή/και παραβίασης υπαρχόντων σχημάτων με δημιουργικότητα που φανερώνουν τα παιδιά στο χιούμορ αποτελεί σημαντικό ορόσημο της νοητικής τους ανάπτυξης. Επιπλέον αυτές οι πράξεις συνδέονται με άλλα άτομα στο περιβάλλον τους φανερώνοντας την κοινωνική τους πτυχή. Η δημιουργική αξιοποίηση του χιούμορ, με παραμύθια, εικόνες, τραγούδια και άλλα μέσα αποτελεί ένα σημαντικό πλαίσιο ενίσχυσης των νοητικών και κοινωνικών δεξιοτήτων των παιδιών καθώς ενισχύει και την ψυχική τους υγεία. Αυτή την περίοδο, εικονογραφώ με τη βοήθεια μιας γραφίστριας το τραγούδι του Γιώργου Χατζηπιερή από τον δίσκο «Ο Τεμπέλης Δράκος»,  ¨Έναν τζι έναν…» το οποίο περιέχει πολλές ασυμφωνίες και θα αξιοποιηθεί σε νέα έρευνα με παιδιά νηπιαγωγείου με στόχο να αναδείξουμε κατάλληλα δημιουργικά μέσα και τα αντίστοιχα μαθησιακά αποτελέσματα που επιφέρουν στα παιδιά.

  7. Πρόσφατα εγκαινιάσατε το πρώτο εξ αποστάσεως μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Κύπρου με τίτλο «Δημιουργική Μάθηση και Τέχνες στην Παιδική Ηλικία». Ποιες εκπαιδευτικές και κοινωνικές ανάγκες σας ώθησαν να το σχεδιάσετε?

  Η δημιουργία του πρώτου εξ αποστάσεως μεταπτυχιακού προγράμματος του Πανεπιστημίου Κύπρου με τίτλο «Δημιουργική Μάθηση και Τέχνες στην Παιδική Ηλικία» υπήρξε ένα σημαντικό ορόσημο για τις μεταπτυχιακές σπουδές που προσφέρει το ΠΚ, το τμήμα Επιστημών της Αγωγής και ο τομέας της Προσχολικής Εκπαίδευσης. Τα σύγχρονα τεχνολογικά μέσα καθώς και η ανταπόκριση στις επαγγελματικές και προσωπικές προκλήσεις των υποψηφίων οδήγησαν στη δημιουργία του συγκεκριμένου εξ αποστάσεως προγράμματος. Η δημιουργία της Παιδαγωγικής Μονάδας αλλά και του γραφείου εξ αποστάσεως εκπαίδευσης από το ΠΚ, σε συνδυασμό με την τεχνολογική υποστήριξη και την συνεχή επιμόρφωση των διδασκόντων στήριξαν τη δημιουργία του συγκεκριμένου προγράμματος. Η θεματική του προγράμματος αποτελεί και αυτή μια ανταπόκριση προς τη σύγχρονη κοινωνία προσφέροντας κοινωνικές και επαγγελματικές προοπτικές. Το πρόγραμμα εστιάζει στη Δημιουργικότητα και στις Τέχνες προσφέροντας στους φοιτητές/τριες, που είναι από διάφορα επαγγελματικά πεδία, μια σειρά από γνώσεις, δεξιότητες και εμπειρίες στη βάση της σύγχρονης βιβλιογραφίας, με στόχο να τους/τις καταστήσουν ικανούς/ες να τα αξιοποιούν στο πεδίο τους. Το ενδιαφέρον για την εξ αποστάσεως εκπαίδευση αλλά και για το συγκεκριμένο πρόγραμμα είναι φανερό από τον αριθμό των αιτήσεων που έχουμε κάθε χρόνο.

  8. Το βιβλίο σας για την Παιδαγωγική του Παιχνιδιού μεταφράστηκε πρόσφατα στα Κινέζικα και το παρουσιάσατε στο Beijing International Book Fair στο Πεκίνο. Πώς ερμηνεύετε αυτή τη διεθνή ανταπόκριση σε ένα πολιτισμικά τόσο διαφορετικό εκπαιδευτικό περιβάλλον; Μπορεί πράγματι το παιχνίδι να λειτουργήσει ως διεθνής παιδαγωγικός κώδικας και κοινό έδαφος για την εκπαιδευτική καινοτομία;
     
     

  Το βιβλίο “Teacher education and play pedagogy:  International perspectives” το οποίο επιμελήθηκα με τον συνάδελφο Jeffrey Trawick-Smith έχει μεταφραστεί στα Κινέζικα φανερώνοντας τη σημαντικότητα του παιχνιδιού σε όλα τα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα. Στην πρόσφατη επίσκεψη μου στην Κίνα ενημερώθηκα για τη διαδικασία εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης κατά την οποία προσπαθούν να διαφοροποιήσουν το ρόλο των εκπαιδευτικών και να εντάξουν το παιχνίδι ως ένα κατάλληλο μέσο διδασκαλίας. Για να γίνει αυτό  πιστεύουν ότι πρέπει να αναθεωρήσουν την εκπαίδευση των εκπαιδευτικών τους. Και αυτός είναι ο λόγος μετάφρασης του συγκεκριμένου βιβλίου το οποίο περιγράφει διάφορες διεθνείς ερευνητικές και διδακτικές εμπειρίες υποστήριξης εν ενεργεία αλλά και εν δυνάμει εκπαιδευτικών που αξιοποιούν το παιχνίδι στο νηπιαγωγείο. Το παιχνίδι δεν αποτελεί μια νέα παιδαγωγική προσέγγιση αλλά η νέα έμφαση που του προσδίδεται με τα νέα δεδομένα,  τόσο στην εκπαίδευση όσο και στις μεταβαλλόμενες κοινωνίες μας, είναι άκρως καίρια. Επειδή δεν γεννιόμαστε με ένα σενάριο για το πώς θα εξελιχθεί η ζωή μας και τι αναμένεται να κάνουμε καθημερινά και σε διάφορες περιστάσεις, το παιχνίδι δημιουργεί τη δυνατότητα  συν-δημιουργίας πολλών τέτοιων σεναρίων δίνοντας στα παιδιά εφόδια ζωής.

  9. Αν αναλογιστείτε τη διαδρομή σας —από την πανεπιστημιακή αίθουσα έως τον σχεδιασμό εκπαιδευτικής πολιτικής και τη διεθνή διάχυση των ιδεών σας— ποια πιστεύετε ότι πρέπει να είναι η κατεύθυνση της εκπαίδευσης τα επόμενα χρόνια, σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς;

  Η αλήθεια είναι ότι είμαι πολύ περήφανη και ικανοποιημένη για το πώς η διδασκαλία και η έρευνα μου στο Τμήμα Επιστημών της Αγωγής (ΕΠΑ) , από το 2004, έχουν επηρεάσει την εκπαιδευτική πολιτική του τόπου, αλλά και τη διεθνή κοινότητα. Φυσικά αυτό το έχω πετύχει σε συνεργασία με συναδέλφους, φοιτήτριες, νηπιαγωγούς και συνεργάτιδες στον χώρο της Προσχολικής. Μέσα από το πρόγραμμα σπουδών Νηπιαγωγών του Τμήματος ΕΠΑ στηρίζουμε τις μελλοντικές νηπιαγωγούς να προσφέρουν ποιοτική εκπαίδευση στα παιδιά, μέσα από τα προγράμματα του Ερευνητικού Εργαστηρίου Νηπιοσχολικής Αγωγής, τις διδακτορικές διατριβές που εποπτεύω προωθούμε τις εμφάσεις του ΑΠΠ αλλά και τις σημαντικές θεματικές για την προσχολική. Μέσα από τη συγγραφή κειμένων, τόσο στα ελληνικά όσο και στα αγγλικά, αλλά και με τη συμμετοχή μου σε Ευρωπαϊκούς Οργανισμούς, ερευνητικά προγράμματα και διεθνή συνέδρια για την Προσχολική κάνουμε διάχυση των ερευνητικών μας αποτελεσμάτων αλλά και των πρακτικών που εφαρμόζουμε. Τέλος το Πανεπιστημιακό σχολείο αποτελεί τον εκπαιδευτικό χώρο ανάδειξης των πρακτικών και ερευνητικών μας δράσεων στην Προσχολική.

  Σ’ έναν μεταβαλλόμενο κόσμο είναι σημαντικό να κρατάμε τις βασικές προϋποθέσεις για την εκπαίδευση των μικρών παιδιών. Όπως έχω αναφέρει και στο ερώτημα για την ποιότητα, θα πρέπει το κράτος να συμμετέχει ενεργά και ουσιαστικά με πολιτικές που υποστηρίζουν το ποιοτικό έργο των νηπιαγωγών.  Οι ποιοτικές σχέσεις, σ ’ένα δημοκρατικό πλαίσιο, με αναγνώριση την μοναδικότητα και τη φωνή του κάθε παιδιού αποτελούν το αντίβαρο στις συνεχιζόμενες αλλαγές.